Klagar Noreg inn til ESA for systematisk feil bruk av vassdirektivet

Klagar Noreg inn til ESA for systematisk feil bruk av vassdirektivet

Fleire juristar meiner Noreg kan ha gitt ugyldige løyve til kraftverk og oppdrett i over ti år. Dei trur staten har tolka EU-regelverket feil.

Elva Aura går gjennom Eikesdalen til Eikesdalsvatnet. På andre sida av vatnet renn elva Eira ut i Eresfjorden. Begge elvane er sterkt prega av kraftutbygging.

Vi rapporterer frå Eikesdalen, Molde kommune

I Eikesdalen og Eresfjorden i Molde kommune er dei glade for støtta i kampen for meir vatn i elva Aura.

Bård Eilev Oppigard og dei andre som bur der har i generasjonar kjempa mot vasskraftutbygging som har gått kraftig ut over livet i elvane Aura og Eira.

Bygda hans blei kjend over heile landet då han var to år.

Mardøla-aksjonen i august 1970 var den første aksjonen her i landet der det blei brukt sivil ulydnad i kamp for naturen.

Mardøla-aksjonen gjekk føre seg mellom 25. juli og 27. august 1970

Demonstrasjonen vekte stort engasjement.

Mardalsfossen før utbygginga

Demonstrantane blei til slutt fjerna av politiet.

Filosofen Arne Næss blir frakta bort av politiet.

No er det nye slag som skal kjempast frå datamaskina på kjøkenbordet.

Denne gongen gjeld det oppgraderinga av kraftverket Aura II.

Bård Eiliv Oppigard har rekna ut at 94 prosent av vatnet er borte i deler av Aura.

Elva Aura er allereie delvis tørrlagt store delar av året.

Mesteparten av vatnet blei overført til nabodalen Sunndal på 50-talet for å bli brukt til kraftproduksjon.

Vatnet renn altså ikkje ned att i same dal, som ved dei fleste andre kraftutbyggingar.

FørEtter

Elva Aura slik den såg ut før utbygginga i 1950, og slik den såg ut i sommar på same stad.

Difor trudde ikkje bygdefolket sine eigne auge då dei såg at Statkraft no søker om å ta enda meir av vatnet i ei enorm oppgradering av kraftverket til 6 milliardar kroner.

– Elva er tørrlagt. Historisk sett den mest unike lakseelva som fanst i Noreg. Laksen var ein viktig del av bygdesamfunnet. Den er borte. Dei har drepe elva vår. Tatt livet av ein laksestamme, seier Oppigard med dirrande engasjement.

Bård Eiliv Oppigard konstaterer at det er litt vatn i Aura etter mykje regn natta før, men i sommar har elva vore heilt tørr i ein månad.

Dei har skrive høyringssvar til Statkraft sin søknad om oppgradering, og får støtte av blant andre Naturvernforbundet, Møre og Romsdal fylke og Statsforvaltaren når dei hevdar at elva treng meir – ikkje mindre vatn.

Og no har dei også fått hjelp frå uventa hald.

Ein engasjert laksefiskar las om at Statkraft ville ta enda meir vatn frå elvane Aura og Eira.

Håvard Skallerud under fiske av sjøørret i elva Eira i 2025.

Han begynte difor å arbeide med eit høyringssvar.

Håvard Skallerud er ein erfaren jurist, og medan han skreiv, oppdaga han det han meiner er systematisk feiltolking av EU sitt vassdirektiv gjennom over ti år.

Som privatperson har han no klaga Noreg inn for ESA, men presiserer at klagen ikkje gjeld Aura II-utbygginga sidan det ikkje er fatta eit vedtak der enno.

– Eg meiner at Noreg brukar vassdirektivet feil. Staten godkjenner kraftverk og oppdrettsanlegg på grunnlag av ein juridisk standard som etter mi oppfatning ikkje er i samsvar med vassdirektivet.

Forrige kort Neste kort – Feil grunnlag

EU sitt vassdirektiv er eit felles europeisk regelverk. Hovudmålet er at alt vatn skal ha god kvalitet og at det ikkje skal bli dårlegare av inngrep.

Sjølv om Noreg ikkje er med i EU, er vi bundne av direktivet gjennom EØS-avtalen.

Ein EU-dom frå 2015, Weser-dommen, har sett ein svært streng standard for kva saker som skal vurderast etter vassdirektivet sitt strenge unntaksregime.

Det er presiseringa i Weser-dommen Håvard Skallerud meiner Noreg ikkje har tatt inn i si tolking av vassdirektivet.

– Det betyr at vedtak kan vere bygd på feil grunnlag. Og då oppstår spørsmålet om enkelte vedtak er gjort på ein slik måte at dei er ugyldige.

Weser-dommen er ei prinsipiell avgjerd frå EU-domstolen frå 2015 (knytt til elva Weser i Tyskland) som tolkar EUs vassdirektiv.

EU-domstolen slo der fast at forbodet mot forverring er rettsleg bindande, og presiserte når unntaksreglane må nyttast.

EUs vassdirektiv slår fast ein hovudregel om at medlemsland må nekte å godkjenne prosjekt som kan forverre miljøtilstanden i ein vassførekomst. EU-domstolen presiserte at dette gjeld for enkeltprosjekt og ikkje berre som eit overordna mål.

Dersom eit prosjekt inneber forverring, utløyser det dei strenge unntaksreglane i direktivet.

Prosjektet kan då berre godkjennast dersom vilkåra for unntak er oppfylte.

Domstolen kom med ei svært streng tolking av lovverket. Om tilstanden fell med éin einaste klasse på berre éin av fleire miljøindikatorar (for eksempel straumfart eller biologisk mangfald), reknast det som forringelse av heile vassførekomsten.

Viss vassførekomsten allereie er i den dårlegaste klassen, vil ei kvar negativ endring føre til forverring.

Dommen slo fast at miljømåla i vassdirektivet er absolutt juridisk bindande for utbyggjarar og styresmakter, noko som har gjort det langt vanskelegare å gjennomføre inngrep dersom det går ut over vasskvaliteten

Forrige kort Neste kort

Han meiner naturen i Noreg kan ha fått eit svakare vern på grunn av dette.

Skallerud er provosert over at styresmaktene etter hans syn heldt fram med ein praksis som ikkje var i samsvar med Weser-dommen, sjølv etter at dommen var kjend og rettleiaren til Klima- og miljødepartementet revidert i 2021.

– Då handlar dette ikkje berre om naturforvaltning, men også om tilliten til at staten etterlever sine eigne rettslege forpliktingar, seier Skallerud.

Kartet viser Eikesdalen og Eresfjorden der elvene Aura og Eira renn. Men mesteparten av vatnet er overført til nabodalen Sunndal.

Andreas Bjelland Eriksen vil ikkje kommentere saka før dei har sendt sitt svar til ESA innan 28. august.

ESA har no gitt Klima- og miljødepartementet frist til å svare på klagen innan 28. august, før dei avgjer kva som skjer med saka vidare.

NRK har bede om eit intervju om saka med Klima- og miljøminister Andreas Bjelland Eriksen, men kommunikasjonsavdelinga til departementet svarar på e-post at dei ikkje vil kommentere saka no.

– Klima- og miljødepartementet har enno ikkje svart ESA på deira spørsmål om klagen dagsett 18. mai. Svarfristen er utsett til 28. august. Vi kan ikkje kommentere saka før vi har svart ESA.

To universitetsprofessorar NRK har snakka med meiner det ser ut til at klagen beviser at Noreg har praktisert vassdirektivet feil:

– Plikt til å endre konsesjonane

Jusprofessor ved Universitetet i Oslo, Ole Kristian Fauchald, meiner også at Noreg kan ha praktisert vassdirektivet feil sidan 2015.

– Dersom det skulle vise seg at styresmaktene ikkje har følgt tolkinga og at dette har ført til traktatbrot, har Noreg ei forplikting til å rette opp traktatbrotet så raskt som mogleg.

– Er Klima- og miljødepartementets rettleiar frå 2021 i samsvar med Weser-dommen?

– Etter mi oppfatning er rettleiaren mangelfull, i den forstand at han ikkje har teke opp i seg dei presiseringane som har kome i rettspraksis frå EU-domstolen, og upresis i den forstand at han ikkje i tilstrekkeleg grad legg til grunn ordlyden i direktivet. Dette kjem på spissen no når direktivet uttrykkeleg presiserer kva som er å rekne som forverring av ein vassførekomst, seier Fauchald.

Hallvard Haukeland Fredriksen, professor i rettsvitskap ved Universitetet i Bergen, meiner det er grunn til å tru ESA vil ta tak i denne klagen.

– I lys av all merksemda som er knytt til Noreg si gjennomføring av vassdirektivet, mellom anna i Førdefjorden-saka, er det grunn til å tru at dette er ei sak som ESA vil prioritere. I ytste konsekvens kan det ende i EFTA-domstolen.

Halvard Haukeland Fredriksen meiner det  ser ut til at klagen dokumenterer at bruken av vassdirektivet i Noreg ikkje er i tråd med EU-domstolen.

Men presiserer at det ikkje betyr at alle utbyggingane bryt med direktivet.

– Om dei ulike utbyggingane uansett ville fått ja, ut frå ei rett vurdering av direktivet, er det umogleg å seie noko om

For Bård Eiliv Oppigard og dei fleste andre i Eikesdalen og Eresfjorden er håpet no at dette kan gi meir vatn til dalen igjen.

Dei er kjempeglade for at dei får støtte frå ein erfaren jurist.

– Vi har vakse opp med å kjempe denne kampen. Men vi føler at vi kjempar mot ein forferdeleg stor organisasjon. Det vi seier, betyr veldig lite.

Bård Eiliv Oppgigard nektar å gi opp kampen for at det igjen kan bli liv i elva Aura.

– Er det ein «David mot Goliat»-kamp?

– Ja, eg vet ikkje om vi er store nok til å vere meir enn forbokstaven til David. Det er fleire folk som jobbar med prosjektet Aura II enn vi er innbyggarar i Eikesdalen.

Mardalsfossen er eitt av verdas høgaste frie fossefall. I 1970 vart det vedtatt at fossen skulle byggast ut og vatnet vart leda vekk frå Eikesdalen. Men kvar sommar blir litt av vatnet skrudd på igjen og sjølv i redusert form er Mardalsfossen eit mektig syn.

LES MER:                         ©NRK.NO